Het verschil tussen feiten en waarheden en wat jij daarmee kan

Wat bedoelen we als we zeggen dat iets zo is?

Al zuchtend denk je: komt-ie weer met z’n filosofisch gewauwel. Wacht daar nog even mee, want ik ga geen technisch, nutteloos, betweterig punt maken. De significantie van bovenstaande vraag is wellicht nog niet duidelijk, maar zodra je dit trucje doorziet zal je leven nooit meer hetzelfde zijn.

Dat is gewoon zo.

Dus, ik vraag het nog één keer: wat bedoelen we als we zeggen dat iets zo is?

Een onderscheid

De uitspraak dat iets zo is heeft twee mogelijke betekenissen. De grap is dat we er maar één erkennen.

De eerste: “dit is zo” betekent dat het in de wereld, los van mensen, zo is. Het is een ‘feit’. A² + B² is C².

De tweede: ‘dit is zo’ betekent dat mensen het zo noemen. Welvaart is belangrijk.

Het verschil tussen de betekenissen zit ‘m erin dat de eerste ‘is’ verwijst naar iets wat los van mensen zo is, terwijl de tweede ‘is’ verwijst naar iets wat volgens menselijke conventies zo is.

Spelling en natuurkunde

Spelling is een uitstekend voorbeeld van de tweede betekenis van ‘dit is zo’: Nederlandse taal is puur een kwestie van menselijke afspraken. Of iets correct gespeld is in het Nederlands heeft niks te maken met iets echts. Als er andere door mensen bedachte normen zouden gelden, dan zou een andere spelling correct zijn.

Natuur- en wiskunde, aan de andere kant, zijn goede voorbeelden van de eerste betekenis van ‘dit is zo’: het is zo, onafhankelijk van mensen. Dat de stelling van Pythagoras waar is, heeft niks te maken met menselijke gebruiken, zoals de correcte spelling van het Nederlandse woord ‘hond’ dat wel heeft.

Dat de som van de hoeken van een driehoek altijd 180 graden ‘is’ is een ander soort ‘is’ dan dat ‘hodn’ verkeerd gespeeld ‘is’. Er is een verschil in wat deze uitspraken waar maakt.

De eerste uitspraak (over de hoeken van een driehoek) is waar omdat het zo is in de wereld, los van mensen, terwijl de tweede uitspraak (over de spelling van ‘hond’) waar is omdat het overeenkomt met een menselijke regeling. Uitspraken van de eerste vorm van ‘het is zo’ zijn waar omdat ze overeenkomen met de wereld en uitspraken van de tweede vorm van ‘het is zo’ zijn waar omdat ze overeenkomen met menselijke conventies.

Wat heb ik aan taalfilosofie?

Oké, leuk, maar je hebt nog steeds niet gezegd hoe dit mijn leven kan veranderen.

De crux: eigenlijk zijn bijna alle ‘dat is zo’-beweringen zoals spelling maar denken we dat ze zoals natuurkunde zijn.

Als iemand zegt dat iets zo is nemen we aan dat hij de eerste betekenis bedoelt. Waarschijnlijk denkt diegene dat zelf ook.

Daardoor beschouwen we heel veel dingen als ‘echt zo’ terwijl ze niet ‘echt’ zo zijn.

Vaak gaat het namelijk om de tweede vorm van ‘dat is zo’.

Die realisatie brengt vrijheid.

Is dat echt zo?

Als iemand zegt dat iets zo is doet hij vaak een gewichtige uitspraak. Hij wil iets duidelijk maken en vindt dat jij je daar iets van aan moet trekken.

Mocht zijn dit is zo-bewering van de spelling-variant zijn, dan hoef je je er gelukkig alleen iets van aan te trekken als je dat zelf wil. Correcte spelling nastreven heeft alleen zin als je correct wil spellen.

Als iets waar is omdat het overeenkomt met menselijke afspraken en niet omdat het echt zo is, waarom zou je je er dan druk om maken, behalve als je dat zelf wil?

We willen heel graag mensen laten geloven dat iets echt zo is als we eigenlijk zeggen dat mensen het zo zouden noemen. Als iemand bijvoorbeeld zegt dat (het zo is dat) iets er verkeerd uitziet kan je reageren zoals Nobelprijswinnaar Richard Fyenman (1918 – 1988) beschrijft in zijn boek In zijn boek What Do You Care What Other People Think.

“What do you mean ‘wrong’? It’s only a human convention. There’s no law of nature that says how it’s supposed to look.”

Hij vervolgt:

“You can make it look any way you want.”

Dat is een gouden inzicht.

Menselijke conventies over wat goed of slecht, mooi of lelijk is, zijn geen natuurwetten. Dus kunnen we – in de meest letterlijke zin van het woord – zelf kiezen.

De boodschap

Een waarschuwing van filosoof Henry Thoreau (1817 – 1862) in zijn boek Walden:

“When one man has reduced a fact of the imagination to be a fact to his understanding, I foresee that all men will at length establish their lives on that basis.”

Het is niet echt zo dat je 40 uur per week moet werken. Het is niet echt zo dat de ene tijdsbesteding beter is dan de andere. Het is niet echt zo dat je je bord leeg moet eten en één keer in de twee weken je bed moet verschonen.

Dat zijn allemaal door mensen bedachte conventies. Vaak als iemand zegt dat die dingen zo zijn, bedoelt hij niet dat ze overeenkomen met natuurwetten, maar alleen dat ze overeenkomen met menselijke gebruiken.

Dat betekent dat we vrij zijn om ons er al dan niet aan te houden.

Zo nu en dan fris beddengoed op je bed leggen is geen slecht idee, maar je bent vrij om het al dan niet te doen.

Als jij succes belangrijk vindt – leuk voor je – maar doe alsjeblieft niet alsof dat ‘echt’ zo is.

Over die verandering van je leven: vraag jezelf de volgende keer als iemand zegt dat “iets zo is” af waardoor dat statement al dan niet correct is: Is dit (niet) waar omdat het (niet) overeenkomt met de wereld of omdat het (niet) overeenkomt met menselijke conventies?

Is het zo triviaal als spelling of zo reëel als natuurkunde?

 

PS. Krijg een beter leven

Ik schrijf een wekelijkse nieuwsbrief waarin ik inzichten van de beste filosoof-lifehackers uitpluis en doorgrond hoe jij hun dieprgravende analyses, effectieve strategieën en vernieuwende perspectieven in kan zetten voor je eigen welvaren.

Spread the love