Waarom filosofie harder nodig is dan ooit

Dit is het zevende en laatste deel van een serie over filosofie en het werk van een filosoof. Voor een uitleg over het waarom van deze serie, begin met Deel Eén. Alle vorige delen vind je hier:

Deel Een: Waarom filosofie geen wetenschap is

Deel Twee: Het nut van de filosofie

Deel Drie: Waarom filosofie altijd eerst komt

Deel Vier: Inzichten over juiste leven

Deel Vijf: Goede filosofie is ondubbelzinnig

Deel Zes: Intellectuele masturbatie: De gevaarlijke liefde van een filosoof

De serie begon met een uitleg van wat filosofie is en besprak daarna redenen waarom filosofie nuttig is. Daarna zagen we vorige week dat filosofie naast luchtfietserij (Deel Vijf) ook heel erg moet uitkijken voor marginalisatie (Deel Zes).

In dit slotdeel maak ik de balans op: wat is de status van de hedendaagse filosofie en hoe moet filosofie veranderen om het beste tot haar recht te komen in de hedendaagse samenleving?

 

Deel VII

 

Waarom filosofie harder nodig is dan ooit

 

Een korte terugblik op deze serie.

Het begon allemaal met de gedachte dat filosofie geen wetenschap is: louter meer ontdekken over hoe de wereld werkt is niet voldoende voor het beantwoorden van filosofische vragen. Een beroep op de feiten wordt pas mogelijk als filosofische antwoorden al zijn gegeven.

De filosoof is actief: het gaat niet enkel erom te achterhalen hoe iets zit, maar om het ontwikkelen van argumenten met betrekking tot hoe we over bepaalde zaken zouden moeten denken.

In Deel Eén zagen we dat de schaal hiervan zo wijd is als het zijn kan: de filosofische queeste is om te begrijpen hoe dingen (heel breed begrepen), samenhangen (heel breed begrepen).

Om vragen te kunnen stellen over hoe op deze missie wetenschappelijke data moeten interpreteren, hebben we bepaalde begrippen nodig: een beslissing over welke termen ik moet gebruiken bepaalt wat ik eigenlijk aan het vragen ben: de begrippen die nodig zijn om de vragen te kunnen stellen bepalen het antwoord op de vragen. Om vragen te kunnen stellen over de identiteit van een persoon, bijvoorbeeld, moet je woorden gebruiken die bepalend zijn voor dat wat die identiteit is.

De relevantie van die specifieke feiten voor deze specifieke vraag steunt op beslissingen over gebruikte concepten, zoals we in Deel Drie bespraken.

Voor zulke beslissingen heb je geen feiten nodig maar argumenten over waarom bepaalde woorden de juiste zijn om vragen mee te beantwoorden over bepaalde begrippen. Wie naar de juiste woorden voor bepaalde begrippen zoekt, is dan ook in feite bezig met de constructie van een argument dat stelt dat de gevonden woorden de juiste zijn.

Filosofische onderwerpen

Filosofen bestuderen zulke beslissingen in subdisciplines, zoals ethiek en filosofie van het zelf.

Met de vaardigheden en kennis die ze met die studie op doen, zijn filosofen bruggenbouwer en scheidsrechter in (publieke) debatten, zoals in Deel Twee duidelijk werd. Helaas gaat filosofisch onderzoek nooit de wereld redden: het enige wat filosofen kunnen concluderen, is dat een bepaald standpunt irrationeel is omdat er toch echt minder voor te zeggen valt.

Dit leidde bij veel filosofen tot een minderwaardigheidscomplex. Zij besloten, zoals ik in Deel Vijf en Deel Zes illustreerde, hun toevlucht te nemen tot charlatannerie en/of intellectuele masturbatie: heel abstract, onduidelijk en obscuur schrijven zodat hun werk ingewikkeld overkomt en veelzeggend lijkt maar eigenlijk betekenisloos is.

In Deel Vier zagen we hiervan een rampzalig gevolg: waar filosofie in de Oudheid therapie voor de ziel was en ging over het juiste leven geeft het werk dat filosofen tegenwoordig produceren weinig reden om te denken dat ze veel waardevols te zeggen hebben over betekenisvolle zaken: de gedachte dat hedendaagse filosofen geschikt zijn om ons te helpen met het leiden van een juist leven is bijna lachwekkend.

Het algemene scepticisme jegens filosofie is absoluut verdiend. Toch heeft filosofie een zeer belangrijke rol te spelen in onze samenleving. Daar wil ik deze serie graag mee afsluiten.

De waarde van filosofie

  Filosoof Alain de Botton overdreef niet toen hij opmerkte:

“The good ideas are not on network TV. They’re not on the mass channels of communication.”

Dan zijn er nog wat andere kenmerken van onze tijd die juist om filosofische bemoeienis vragen.

Nepnieuws. Alternatieve feiten. Ontkerkelijking en een toenemend gevoel van betekenisloosheid en wetenschappers volgens wie we geen vrije wil hebben. Meer mogelijkheden om ons bestaan zelf in te delen, een situatie waar we met zijn allen slecht mee omgaan waardoor er meer depressies (en dergelijke) zijn dan ooit.

Er is een duidelijke rol weggelegd voor de filosoof: goede en slechte ideeën over manieren van leven onderscheiden, correcte en incorrecte wereldbeelden uit de war halen, waarheid en goede argumenten overbrengen en onwaarheden en drogredenen blootleggen.

Filosofie is potentieel waardevoller dan ooit.

Maar men wil de handschoen niet opvatten. De Botton diagnosticeert:

“Philosophers have forgotten about the public. The transformation of philosophy into pseudo-science has been a complete disaster for everyone but academic philosophers who got tenure. It has meant that wisdom that was meant to circulate freely has become bunched up in universities and is not doing its job.”

“Goede” academische filosofie – dat wat mensen die zich in de huidige inrichting van onze maatschappij specialiseren in filosofie volgens zichzelf horen te doen – lijkt haaks te staan op popularisering en bruikbaarheid ervan. Er heerst een defensieve mindset van schaarste volgens welke democratisering ‘filosofische wijsheid’ hun werk minder waardevol zou maken.

Dat moet hoognodig veranderen.

Dit was het laatste deel van een serie over filosofie en het werk van een filosoof. Bedankt voor het lezen. De stukjes waren iets langer en ook iets technischer. Vandaar het format van een aparte serie. Ik ben benieuwd wat je ervan vond, mail me: maarten@maartenvandoorn.nl.

 

PS. Krijg een beter leven

Ik schrijf een wekelijkse nieuwsbrief waarin ik inzichten van de beste filosoof-lifehackers uitpluis en doorgrond hoe jij hun diepgravende analyses, effectieve strategieën en vernieuwende perspectieven in kan zetten voor je eigen welvaren.

Spread the love