Een leven zonder machteloosheid is een leven zonder betekenis

Soms kunnen we niet krijgen wat we willen.

Dat kan komen door gebrek aan kennis. Als we te weinig weten over hoe de wereld functioneert, is onduidelijk wat we precies moeten doen om ons doel te bereiken. Om een huis te kunnen bouwen, moet ik iets snappen over zwaartekracht.

Het kan ook liggen aan praktische hindernissen. Dan weten we wel wat er nodig is, maar hebben we niet de vaardigheden om dat te verwezenlijken. Ondanks dat we zwaartekracht begrijpen, kunnen we nog geen raket naar Mars bouwen.

De oplossing? Wetenschap.

Wetenschap rekent af met onwetendheid: het achterhaalt hoe de wereld werkt zodat we weten hoe we haar moeten manipuleren om te laten gebeuren wat we willen dat er gebeurt. Met dank aan zulke kennis weten we dat bidden voor beterschap of biechten voor genezing niet de meest effectieve strategieën zijn, maar dat vaccineren meer zoden aan de dijk zet.

Wetenschap verlost ons daarnaast van technologische obstakels: het levert toepassingen zodat we de gang van zaken desgewenst kunnen beïnvloeden. Als we de oceaan willen oversteken zijn we niet meer overgeleverd aan het humeur van de windgoden, want we kunnen altijd de motor aanzetten.

Wetenschap brengt de wereld onder onze controle: we kunnen meer dan ooit.

Wetenschap bevrijdt.

Vrijheid, blijheid?

Achter het idee dat wetenschap ons vrijer maakt ligt een bepaalde visie op vrijheid, volgens welke mensen vrij zijn als ze kunnen krijgen wat ze willen.

Omdat wetenschap ons leert hoe de wereld werkt, weten we steeds beter hoe we de wereld moeten bijsturen teneinde onze verlangens te bevredigen. Onze omgeving bestaat niet langer uit ondoorgrondelijke ontwikkelingen, maar uit processen die we begrijpen en kunnen sturen. Daarom kunnen we laten gebeuren wat we willen dat er gebeurt.

Wetenschap bevrijdt, want het zorgt dat we kunnen krijgen wat we willen.

Als ik die boom wil omkappen, kan dat.

Als ik mijn familie in Nederland wil zien en horen, kan dat.

Als ik koffie wil drinken, kan dat.

Als ik een kleinere neus wil, kan dat.

Wacht.

Een kleinere neus?

Wij zijn ook deel van de wereld

Voor de wetenschap is ons lichaam ook simpelweg een onderdeel van de wereld dat we kunnen beïnvloeden om te krijgen wat we willen:

“We can construct a railway across the Sahara, we can build the Eiffel Tower and talk directly with New York, but we surely cannot improve man. No, we can! Man must look at himself and see himself as a raw material, or at best as a semi-manufactured product, and say: ‘At last, my dear homo sapiens, I will work on you’.”     –Leon Trotsky, A People’s Tragedy (1925)

Wetenschap ontrafelt tevens hoe wij werken. Zodra het daarmee klaar is, kunnen we technieken ontwerpen om onszelf naar hartenlust te veranderen. We hoeven onze fysieke kenmerken binnenkort niet meer voor lief te nemen: neusgrootte, stemgeluid, huidskleur – het zal allemaal te kiezen zijn (denk daarnaast aan zaken als implantaten, geslachtsoperaties en hormoontherapieën).

Ons lichaam is tegenwoordig een object beschikbaar voor manipulatie. Als we weten hoe dit apparaat werkt, kunnen we het net zo behandelen als onze auto: we selecteren de onderdelen die we willen en vervangen of repareren de componenten die we graag anders zien.

Dankzij wetenschap zijn wij kneedbaar geworden.

Nu zijn onze hersenen aan de beurt.

Wie zijn wij?

Onze hersenen bepalen ons innerlijk leven. Als we onze hersenen hebben doorgrond, wordt identiteit evenzeer een kwestie van keuze.

Als we zouden weten hoe onze hersenen werken, zouden we kunnen sturen wat we überhaupt willen. Als we niet kunnen krijgen wat we willen, veranderen we gewoon wat we willen.

We doen dit nu al op kleine schaal. Als ik behoefte heb aan slaap terwijl ik een blog wil schrijven, kan ik die drang tijdelijk uitschakelen door cafeïne te consumeren.

We beïnvloeden onze psyche al mondjesmaat zodat we ons gedragen zoals we willen dat we ons gedragen, maar hoe meer kennis we accumuleren over ons brein, hoe krachtiger de zelftransformatie-technieken waarover we beschikken zullen zijn.

Dan kunnen we niet alleen een tijdelijke boost krijgen via cafeïne, maar volledig beheersen welke verlangens, gevoelens en emoties we überhaupt hebben. Als ik niet meer wil dat ik wil werken, slik ik een pil en verlies ik alle bezigheidsdrang. Als ik gezelliger wil zijn, slik ik een pil en verander ik in een party-animal.

De wereld onder onze controle. Ons lichaam onder onze controle. Ons karakter onder onze controle.

Wat een vrijheid!

Te veel vrijheid

Een klein probleempje.

Zodra de wetenschap van de hersenen compleet is en we onze identiteit naar believen kunnen veranderen, als alles in onze macht ligt, op basis waarvan gaan we dan onze persoonlijkheid samenstellen?

Ik kan mijn behoefte aan slaap tijdelijk verzwakken door wat koffie te drinken, maar veel verlangens die ik heb moet ik voor lief nemen en kan ik niet sturen.

Zulke onveranderlijke verlangens zijn nodig, want zonder fundamentele aspecten van mijn karakter die ik niet naar believen kan bijwerken is er niks meer waar we levenskeuzes op kunnen baseren.

Ik meen bijvoorbeeld dat ik over een aantal zaken – zoals over hoe een leven zonder machteloosheid een leven zonder betekenis is – iets te zeggen heb dat de moeite waard is. Dat verlangen, die drang om mensen lastig te vallen met mijn mening over kwesties die me aan het hart gaan, kan ik niet uitschakelen.

Zodra we onze hersenen hebben doorgrond, zou ik dat verlangen wél kunnen uitschakelen.

Als een mens simpelweg een doos chemicaliën is, kunnen we, zodra we alles van deze chemicaliën weten, ze mixen zoals we willen om de mens te creëren die we willen zijn.

Als we elk karakter op bestelling kunnen krijgen, wat is er dan nog speciaal aan het karakter dat we nu hebben?

Het probleem: zonder ongekozen fundament kunnen we niet meer kiezen.

De apotheek van de toekomst

Ter illustratie een fictief verhaaltje.

Stel, je relatie zit in de problemen. Jij en je partner kunnen goed overweg maar jouw twijfels over zijn/haar trouw verpesten je blijdschap. Ondanks dat je jezelf blijft voorhouden dat je verdachtmakingen nergens op slaan, blijft dat gevoel maar terugkomen.

Het is duidelijk: je geest moet gerepareerd worden.

Na je werk breng je daarom een bezoekje aan de Apotheek van de Toekomst.

Je komt binnen met de intentie om de nieuwe anti-twijfelpil Credon aan te schaffen. Credon verdooft je insinuaties en zorgt ervoor dat je de verhalen van je partner gelooft zodat je stopt met het overmatig analyseren van zijn/haar gedrag om ‘bewijs’ van bedrog te vinden.

De apotheker is echter niet overtuigd. Neem je het niet als vanzelfsprekend aan dat je moet willen dat je partner je trouw is? Waarom zou je dat voor lief nemen? Je kan je spanningen ook oplossingen met Libermine, wat ervoor zorgt dat je je niet meer druk maakt om de sporadische seksuele uitspatting van je partner.

Je twijfelt tussen de anti-twijfel de anti-bezitterigheidspil. Maar er is nog een andere keuze. Waarom moet je überhaupt deel van een koppel willen zijn? Waarom zou je dat aannemen? Met Solox, de emotionele onafhankelijkheidspil, kan je dat verlangen uitschakelen.

Duizelingwekkend

Je dacht dat gezonde jaloezie, een voorkeur voor een monogame relatie en behoefte aan romantische intimiteit onbeïnvloedbare onderdelen van je identiteit waren. Aspecten die je niet kan kiezen, persoonlijkheidstrekken die jou maken wie je bent, die een speciale status hebben.

De apotheker bestrijdt dit: ál die dimensies kan je naar believen veranderen. Je kan je scala aan verlangens, behoeftes, meningen en interesses samenstellen zoals je wil. Niks ligt buiten je macht.

Je raakt gefrustreerd. Je dacht dat wetenschap je keuzevrijheid vergrootte, maar door er op te staan dat je niks voor lief neemt en elk aspect van je karakter als veranderbaar beschouwt, als onderworpen aan je wil, dwingt de apotheker je in een onoplosbare spagaat.

Zulke totale controle kan je niet aan.

Als niks meer vaststaat, waar moet je dan je keuze op baseren?

Zodra alles in onze macht ligt verliezen onze huidige interesses, belangen, behoeften en verlangens hun autoriteit als grond voor het nemen van beslissingen, want als ik daar niet tevreden mee ben kan ik ze simpelweg wijzigen.

En welke andere gronden zijn er?

Hebben we om te kunnen kiezen niet wat ongekozen keuzebeperkingen nodig?

Te veel vrijheid?

Het is niet betreurenswaardig dat we bepaalde kenmerken van onszelf niet kunnen kiezen.

Zulke ongekozen keuzebeperkingen vormen onze persoonlijke redenen om te leven zoals we leven. Dat er in ieder van ons iets schuilgaat waartegenover we machteloos zijn maakt keuzes betekenisvol als jouw keuzes.

Filosoof Stephen Darwall merkt op:

“I  believe that much of the distinctive value of the natural world and of things related to it, depends on their relative imperviousness to rational control.”

Zonder zo’n kern die immuun is voor overheersing valt het fundament onder alle persoonlijke beslissingen weg.

Dan zijn we niemand meer.

Is dat vrijheid?

Een betekenisvol leven

Juist dat we sommige dingen niet aan onze wil kunnen onderwerpen, maakt die dingen waardevol. Als alles is geknield voor onze heerschappij, wat is er dan nog over om betekenis te geven aan de belangrijke zaken des levens?

Volgens de – naar ik heb gehoord onjuiste – overleving zei Martin Luther King toen hij zijn befaamde speech gaf:

“Hier sta ik, ik kan niet anders.”

Hij kon niet anders, hij moest wel, maar hij wilde ook niet anders.

De apotheek van de toekomst maakt zulke situaties onmogelijk. Je moet helemaal niks, want je kan je waardes, meningen en verlangens altijd veranderen.

Wij voelen meteen wat Luther bedoelde, maar de apotheker van de toekomst waarschijnlijk als een grap.

“Hadden mensen vroeger soms het gevoel dat ze niet anders konden? Dat ze iets moesten doen omdat ze bepaalde overtuigingen en waarden hebben die ze niet konden veranderen?”

Onderworpenheid aan controle ontneemt zulke diep persoonlijke overtuigingen van hun betekenis.

Dan kunnen we niet meer voelen wat we nu voelen bij de quote van Luther.

De apotheker van de toekomst kent dat gevoel niet. Voor hem is niks betekenisvol.

Zou hij weten wat hij mist?

Of zou daar ook een pil voor zijn?

 

PS. Krijg een beter leven

Ik schrijf een wekelijkse nieuwsbrief waarin ik inzichten van de beste filosoof-lifehackers uitpluis en doorgrond hoe jij hun dieprgravende analyses, effectieve strategieën en vernieuwende perspectieven in kan zetten voor je eigen welvaren.

Spread the love