Waarom geluk ongeluk vereist

Als je het moderne geluksonderzoek volgt zou je haast denken dat het qua geluk nou niet bijster veel uitmaakt hoe we ons leven leiden. Studies laten keer op keer zien dat onze geest een zeer vaardige neutralisatiemachine is.

Het goede nieuws is dat mensen beschikken over een ‘psychologisch immuunsysteem’: we overschatten de impact van negatieve gebeurtenissen op ons geluksgevoel, want na zulke ontwikkelingen verandert onze denkwijze zodanig dat we meestal na verloop van tijd weer net zo gelukkig zijn als voorheen. Een gevangenisstraf of een ongeluk waardoor je permanent in een rolstoel terechtkomt – je geluksniveau herstelt zich.

Het slechte nieuws is dat het net zo goed andersom geldt: ook na positieve gebeurtenissen verandert onze manier van denken zodanig dat we terugkeren naar onze geluksbaseline. Heb ik zo mijn best gedaan om wereldkampioen te worden, ben ik twee dagen later weer net zo blij als voorheen. Psychologen noemen dit ‘hedonistische adaptatie’.

Om het nog wat erger te maken: dit basisniveau is voor een aanzienlijk deel genetisch bepaald.1

Om gelukkig te blijven, moeten we deze natuurlijke ‘regressie naar het gemiddelde’ van onze psyche tegenhouden: geluk bereik je door het aanmaken van sommige gedachtes en het voorkomen van andere zienswijzes. Voor geluk, zo lijkt het, kan je je energie beter investeren in het hacken van je bewustzijn dan in het najagen van externe zaken. Je geest sturen en zo voorkomen dat je gedachten zich aanpassen, dat je geluksniveau na positieve gebeurtenissen weer omlaag gaat, dat de ‘geluksboost’ waar je zo hard gewerkt hebt geneutraliseerd wordt – dat lijken effectievere strategieën dan je leven op de ene of op de andere wijze inrichten.

In de woorden van de Griekse filosoof Epicurus (341vC – 270vC):

“If you wish to make Pythocles rich, do not add to his store of money, but subtract from his desires.”

Dankbaarheidsoefeningen en lage verwachtingen helpen. Iets maken van je leven? Tja, als je écht niet anders kan…

Leven

Dat je mentale toestand waanzinnig invloedrijk is in hoe aangenaam je leven is (inderdaad, misschien wel belangrijker dan de externe buitenwereld), dat klinkt aannemelijk. Geluk is iets subjectiefs, iets wat ervaren wordt van binnenuit. Het staat buiten kijf dat je interne gedachtenhuishouding daaraan bijdraagt.

Maar dat geluk voornamelijk een kwestie is van het hacken van je bewustzijn, gaat nogal ver.

Dat geluk aan het einde van de dag wellicht een mentale aangelegenheid is, betekent niet dat de innerlijke processen die je geluk sturen los staan van je echte leven.

Geluk bereiken door het bijsturen van je cognitie is geen houdbare methode, want je gedachtes vinden grotendeels hun oorsprong in hoe je je dagen doorbrengt. Als dat niet goed zit, kan je jezelf niet zoethouden met positieve affirmaties, dankbaarheidsdagboeken en kunstmatig lage tevredenheidsstandaarden.

Mensen beschikken over een psychologisch immuunsysteem en doen aan hedonistische adaptatie, maar een derde feit over ons is dat we willen leven. Om gelukkig te kunnen blijven, moeten we ons geluk af en toe op het spel zetten.

Micro- en macro-geluk

In een interview onderscheidt WaitButWhy schrijver Tim Urban micro-geluk en macro-geluk.

Micro-geluk definieert hij, opmerkende dat je leven bestaat 4000 gewone dinsdagen en dan ga je dood, als je doorsnee gemoedstoestand: heb je in het algemeen goede dinsdagen?

Hier komen de psychologische trucjes van eerder in beeld: wat dankbaarheidsoefeningen kunnen er bijvoorbeeld voor zorgen dat je je dagelijkse bestaan een stuk meer op prijs stelt.

Maar dergelijke handigheidjes kunnen nooit genoeg zijn.

De tweede soort-geluk is macro-geluk. Macro-geluk gaat over jouw tevredenheid met je leven als geheel. Urban:

“Macro-happiness is: would you dig in for your life for 20 years? Do you love it?”

Het is cruciaal om te herkennen wanneer je overpeinzingen je iets trachten te vertellen over hoe jij je leven moet leiden. Als je die signalen niet oppikt, maar bijvoorbeeld je verlangens ontkent door het continu verlagen van je verwachtingen zodat je sneller voldaan bent, hou je jezelf voor de gek.

Zonder macro-geluk is je gebrek aan micro-geluk een teken dat je leven aan het ontsporen is. Positiviteitsoefeningen zijn dan het verkeerde medicijn.2

Het grotere plaatje

Je gedachten ontlenen hun inhoud aan de echte wereld, dus soms zal je ook daar wat aan moeten veranderen om gelukkig te blijven. Soms kan je denkwerk niet frontaal confronteren maar moet je gedachtes indirect veranderen door hun bron – de echte wereld – te beïnvloeden.

Mentale trucjes zijn niet het hele verhaal omdat de inhoud van je bewustzijn niet vanuit niks tot stand komt, maar mede veroorzaakt wordt door de objectieve aspecten van je leven.

Hoe ‘goed’ we het ook hebben – hier in de Westerse wereld en met dak boven ons hoofd – als we ons niet kunnen vinden in hetgeen we van ons bestaan aan het maken zijn dankbaarheidsoefeningen geen recept voor waardering maar een garantie voor cynisme.

Als je niet blij bent met het grotere plaatje van je leven veranderen je doordeweekse dinsdagen sluipenderwijs in blauwe maandagen. Om goede dinsdagen te blijven hebben moet je gelukkig zijn met je leven in het algemeen. Alleen je bewustzijn hacken volstaat dan niet.

Zonder macro-geluk, geen micro-geluk

We hebben macro-geluk nodig voor micro-geluk. Om macro-geluk te bereiken, moeten we ons micro-geluk soms op het spel zetten. Om gelukkig te kunnen blijven, moeten we zo nu en dan het risico lopen om het tijdelijk kwijt te raken. Als we tevreden willen zijn met ons leven kan niet elke dinsdag prettig zijn.

Als ik in plaats van te solliciteren voor mijn huidige promotieplek in het buitenland in het warme Nederlandse nest zou zijn gebleven, waren er ongetwijfeld dagen geweest dat ik gelukkiger was geweest, maar mijn macro-geluk zou sluipenderwijs uit mijn leven zijn verdwenen. Ondanks het dagelijkse comfort en het fijne gezelschap, zou ik ongelukkig zijn geworden omdat ik niet tevreden zou zijn met het grote plaatje van mijn leven.

Geluk vereist het risico op ongeluk.

Het probleem van het leven

Dat is het probleem van het leven: om gelukkig te kunnen blijven, moeten we onze blijdschap op het spel zetten. Het is nooit klaar.

De wereld is anders dan je wil, en als we dat proberen op te lossen zouden we wel eens kunnen falen. Alles wat we proberen kan mislukken, maar als we de moeilijke uitdagingen daarom uit de weg gaan worden we sowieso ongelukkig.

Filosofe Sharon Street (1973) schrijft:

There is a mismatch between the world as it is and the world as we would like it to be. That is true for every one of us, no matter who we are, or what our own particular array of loves, hopes, and fears.”

De wereld is niet zoals we zouden wensen dat de wereld is. Om gelukkig te kunnen blijven, moeten we onze passies serieus nemen. Maar helaas: soms moeten we om ons hartje te kunnen begeren bereid zijn geluk tijdelijk te verliezen.

Hoe lossen we dit op?

Als willen een probleem oplevert, kunnen we daarmee proberen te stoppen. Dat is, in feite, de praktische filosofie van het Boeddhisme: willen is lijden, dus doe die begeertes de deur uit.

Is zo’n onthecht leven een goed leven? Ik denk het niet.

Gedachtenmanagement is goed, zolang het niet leidt tot het verloochenen van je idealen of het bagatelliseren van je dromen. Je moet jezelf wel serieus blijven nemen. En als je mislukking niet zeer vindt, als het niet leidt tot ongeluk (omdat je ‘onthecht’ was), dan neem je jezelf niet serieus, want dan wilde je niet echt.

De pijn van falen ten koste van alles vermijden is geen verlichting, maar een castratie van je leven en een ontkenning van jezelf. Zo’n weigering om je geluk te riskeren leidt juist tot ongeluk. Voor duurzame tevredenheid moet je jezelf herhaaldelijk blootstellen aan het gevaar van korte termijn ongemak. Zo schrijft filosofe Christine Korsgaard (1952) in The Sources of Normativity:

“Stoics and Buddhists are right in thinking that we could put an end to pain if we could just stop  fighting. They are wrong if they conclude that we should therefore stop fighting.”

Sommige verlangens vereisen dat we ons geluk op het spel zetten, maar als we dat niet doen verliezen we het sowieso.

Dat is het leven.

 

PS. Krijg een beter leven

Ik schrijf een wekelijkse nieuwsbrief waarin ik inzichten van de beste filosoof-lifehackers uitpluis en doorgrond hoe jij hun dieprgravende analyses, effectieve strategieën en vernieuwende perspectieven in kan zetten voor je eigen welvaren.


Voetnoten

  1. Voor de wiskundigen onder ons: dit heeft sommige psychologen verleid tot het poneren van de stelling dat geluk een stochastische variabele is.
  2. Alleen als je macro-geluk al hebt opgegeven, als het (volgens jou) nooit meer micro-geluk kan opleveren omdat je leven te ver heen is, alleen dan zit er niks anders op dan het hacken van je bewustzijn. Ik snap wel dat daklozen hun geld uitgeven aan psychoactieve consumpties.
Spread the love